ALP ER TUNGA

TARİHTEKİ EFSANEVİ TURAN PADİŞAHI ALP ER TUNGA HAKKINDA 

Dr. Varis ABDURRAHMAN* 

About The Lcgendary Sovercign of Turan, Alp Er Tonga İn History 

Özet 

Türkçe kaynaklarda Alp Er Tonga veya Tonga Alp Er, Farsça kaynaklarda Arjasp, Franngrasyon, Frasyav, Frasivak, Frangras_yak ve Efrasiyab, Arap kaynaklarında Frasyab ve Frasyat şeklinde geçen efsanevi Turan padişahı, Türk /ıiikiinıdar şovunun atası kabul edilmiş ve birçok Türk boylarının tarihi destanlarında kahramanlığın sembolü olarak giiııiinıiize kadar devanı etmiştir.Bıı makalede Türkçe kaynaklar, Iran kaynakları ve ilgili Arap kaynaklarındaki bilgilerin ışığında Karahanlılar Devleti, Koçu(İdikut)Uygur Devleti ve Selçuklular Devletinin hükümdar ailelerinin menşe ilşkilerini 

belli bir dönemdeki belli bir Türk boyuna özgü hükümdar değil de uzun tarihi süreç içerisinde bircok Türk boylarının ortak hükümdarı ve kahramanlık sembolii haline dönüştüğü görüşü savunulmaktadır. 

Anahtar Kelimeler: Alp ErTonga, Uygur.Karahan/ı/ar,Efrasivab, Turan 

Abstract 

A/" Er Tonga l/ıe nıyiho/ogica/ sovcreigıı o/' l/ıc Lands of Turan ıvhosc name ıras cited in a varielv (2/' İbrms as Alp Er Tonga or Tonga Alp Er in Turkic sources,• as Ar.jasp, Franııgrasvon, Frasyaıv, Frasiyak, Frangrasvak or Afizısiyab in Persian soı.ıı-ccs,• and as Frıısyal) or Frasvat in Arabic souı-ces respeclive/y. has vvidc/v been accepled as l/ıe "prinıogeni/or of The liııcagc of Turkic soveı-cigns T/ıus he is encounlcred as an cpic hero amon o many Turkic peop/es. The preseni artic/e. survcying and ana/yzing ihe in/bı-ıııatioıı 111 Tuı-kic, Persian, and Arabic souı-ccs and İnquİrİng inlo Ihc genea/ogica[ links anıong l/ıe ru/ing hoııses of thc Karakhanid. Koc/ııı (idikul) Uygur, und S«/jukid 

Gazi Univcrsilc.si. Fen-15dcbiya[ Fakültesi. Tarih Bölümü C)ğrclim Görevlisi. 

Turkic states, argues t/ıat the Alp Er Tonga figııre had been evolved into a svnıbol of gallantrv and a chinıcrical conınıon potentate of Turkic peoples in t/ıe course of' history, rather t/ıan he had ever been t/ıe actııal ruler of a certain Turkic group at any period of time as il has been contencled by a nı,ııııber of researchers. 

Keywords: Alp ErTonga, Uyghur, Karakhanicls, Efrasiyab, Turan. 

Eski Farsça (Avesta Dili) metinlerde "Arjasp” "Frangrasyan”, Orta Farsça'da (Pehlevi Dili) "Frasyav”, "Frasiyak" ve "Frangrasyak”, Arapça kaynaklardan Taberi'de "Frasiyab” ve "Frasyat", Mes'udi ve Biruni'de "Ferasiyab ” *Sealibi'de ve Iran milli destanı Şehname'de "Efrasiyab” veya "Afrasiyab ”l olarak geçen Alp Er Tonoa, Türk hükümdar soyunun atası kabul edilmiş ve bütün Türk halklarının tarihi destanlarında kahramanlığın sembolü olmuş bir karakterdir. 

Alp Er Tonga ile ilgili ilk yazılı belge Avesta'da geçmekte olup, sözkonusu eserde Alp Er Ton ua hilekar ve kötü insan tipini ternsil etti öi gibi İran ırkının da baş düşmanı olarak gösterilir. Biz bunu Avesta'daki şu cümlelerden açıkça görebiliyoruz: "Akıl ferasetli Goştasıp Fars denilen yerde nehir kıyısına geldi ve burada yüz at, bin inek ve onbin koyunu Su Tanrısına kurban ederken, şu dileklerde bulundu: Ey yüce ve merhametli Su Tanrısı!. 

kötülükte doruğuna çıkan büyük düşman Peşeng ile Arjasp'ı yenmeme yardım  Bundan başka yine Avesta'nın diğer bir bölümünde Iranlıların milli kahramanı Zav'm (Zerir) de aynı şekilde Su Tanrısına hitap ettiği ve Alp Er Tonga için "Yalancı Arjasp” dediği anlaşılıyor.' Avesta'da "Arjasp” şeklinde geçen karakterin Alp Er Ton oa olduğunu Ali Şir Nevaî'nın Tarih-i Miiluk-i Acem (İran Padişahlarının Tarihi) adlı eserindeki şu ifadelerden açıkça görebiliyoruz: "Arjasp Binni Efrasiyabkim, Türk Padişahi erdi”4 

İran milli tarihinin önemli bir kısmını işgal eden Efrasiyab efsaneleri Turan bozkırlarındaki halklar tarafından İran'a karşı girişilen saldırılarla ilgi kurularak birçok rivayetle birleştirilmiştir. Nitekim bu hikayelerin çoğu, birkaç hükümdar döneminde kuzeydoğudan yapılan hücümlarla ilgili görülmektedir. Sâsânîler döneminde doğudan gelen saldırılar, Türkistan'daki saldırıların hatırasını güçlendirip onların canlandırılmasına yaradı. Bu yüzden Iran kaynaklarındaki Efrasiyab hikayeleri, sadece bir kısım tarihçilerin iddia ettiü gibi Saka kabilelerinden bir bölümünün değil aynı zamanda Hunlar Eftalitler(Ak Hunlar) ve Göktürkler gibi Türk kabilelerinin saldırılarını da yansıtrnaktadır. 

 

 İslam Ansklopcdisi (Türkive Diyanet Vakfı). C. 10. İstanbul, 1994. 8,478 - Chang Hung-nien. Fars Edebiyatı Tarihi s. 12. 

E. Süleyman. Turan ile İran'ın Diyaloğu". A'injiang Mcdiniyeti. 1998. Savı l.  Ali şir Nevaî. 'Tarih-i illiiluk-i Acem C. 14. s-191-]95. 

T'unga  

Iran kaynaklarında yer alan Efrasiyab hikayelerindeki birbirini takip eden olaylar, Islami dönenıe ait kaynaklardan Şehnâme'de teferruatlı bir şekilde anlatılır. Şehnâme' ye göre Efrasiyab'ın Iran'a ilk saldırısı Minûçihr'in oğlu Nodar dönemine rastlar.Efrasiyab'ın babası Peseng Minûçihr'in ölrnesiyle İran'ın zayıfladıthnı düşünerek oğlunu Iran'a saldırtır. Nodar öldürülür ve Efrasiyab 12 yıl İran'a hakim olur. Daha sonra Efrasiyab'ın Agriras'ı öldürmesi üzerine Zâl Agriras'ın intikamını almak üzere harekete geçer ve Efrasiyab'ı yenebilmek için Minûçihr'ın torunu Zav'ı ordunun başına getirir. Sonuçta Efrasiyab yenilir. Zav büyük ganimetlerle Iran'a döner. Daha sonra Zav'ın ölmesi üzerine Turanlıların hükümdarı Peşeng, oğlu Efrasiyab'ı İran'ı alması için tekrar gönderir. ihtiyarlamış olduğundan Efrasiyab'a karşı koyamayacağını düşünen Zâl. oğlu Rüstem'i ordunun başına getirir Rüstem, Efrasiyab'a karşı giriştiği savaşta galip cıkar. Sonuçta Efrasiyab'ın babası Peşeng ile Zâl barış antlaşrnası yapar. Antlasrnaya göre Arnu Derya tekrar Turan ile İran'ın sınırı kabul edilir. Bu olay yine Şehnâme'de Efrasiyab'ın aüıyla şöyle anlatılmaktadır: "Çin'den Amu Deryasına kadar olan topraklar benim hakimiyetim altındadır.Amu Deryası sınırındaki Sokllar benim orduma tabidirler... Turan ile İran'ın düşmanlığı aslında Selm ile Tur'dan başlamıştır.. fi Müslüman bir müellif olan Firdevsî'nin, Iran'a rakip olan Turanlıları Türklerle aynı görmesi ve Efrasiyab'ı da onların hükümdarı olarak kabul etmesi, Türklerin İslami dönemdeki Maveraünnehir akınları karşısında İran milliyetçilerinin olumsuz etkileri altında kalmış olmasının sonucudur. Biz bunu Karahanlılar dönerninde müslüman Türk muellifler tarafından kaleme alınan eserlerde Efrasiyab'ın Alp Er Tonga olarak kabul edilip, Şehnâme' nin aksine ona birçok hikmetli sözler ve öğütler atfedildiğinden anlıyoruz. 

Şehnâme'den başka Arap ve Fars kaynaklarında Efrasiyab ve ataları, isimlerin söylenişindeki bazı farklılıklar hariç Şehnâme' ye benzer bir şekilde anlatılır. Ancak X. yüzyıl Arap tarihçisi Mesudî Türklerden ve Türk hakanlarından bahsederken Türk topluluklarının Çin ile Horasan arasında oturduklarını, buralarda birçok şehirler kurduklarını anlatır. Ayrıca Efrasiyab'ın buralardaki Türklerin hüküındarı ve hakanlar hakanı olduğunu, Türk ülkelerinin hakimi bulunduğunu, diğer hanların ona baş-%lı olduöunu Iran 'a hükmeden Efrasiyab'ın da bu hanlara mensup olduğunu söyler.6 

Yazılı Türk kaynakları içinde Alp Er Tonga ile ilgili bilinen en eski kayıda Orhun Abidelerinde rastlamaktayız. Yani Tongradan bir boyun, yiğit on eri 

Ton gra Tigin mateminde çevirip öldürüldüüinden bahsedilmektedir.7 Biz 

 

- Firdevsî. Şehnâme. ( Çince Neşri- 1 99 1 ) 8.362-363. 

Aksov. "Destanlarda ve Tarihi Kaynaklarda Alp Er Tonga” Türkler (Yeni Türkive Yayınları) Ankara s. 562. 

Muharrem Alin. Orhun Abideleri. İstanbul, s. 27. 47. N'lustafa Aksoy. a.g.m. 555 

burada Alp Er Tonga'nın, VIII. Yüzyılda Göktürkler tarafından yuğunun yapıldığını görebilmekteyiz 8  

XI.yüzyılın ikinci yarısında Kaşgarlı Mahmud ile Yusuf Has Hâcib tarafından kaleme alınan Divanii Lûgati 't-Tiirk ile Kutadgu Bilig adlı eserlerden biz Alp Er Tonga ile ilgili hatıraların bu zamana kadar Türk milletinin hafızalarından silinmediğini ve Türkler arasında hükümdar olabilmek için Efrasiyab soyundan olma oerektiği inancının hiç görebilmekteyiz.Kaşgarlı Mahmud çeşitli kelimeleri izah ederken Alp Er Tonga ve onunla ilgili pekçok bilgi verir. Mesela Kaşgarlı Mahmud "Tarım” kelimesinin manasını açıklarken, bu kelimenin tekinlere ve Efrasiyab soyundan gelen hatunlar ile onların büyük küçük çocukları için kullanıldığını bunların dışında ne kadar ünlü ve büyük olursa olsun bu Hakanlı hanlarının soyu dışından olanlar için kullanılamayacağını belirtir.9 Yine o, "Tigin” kelimesinin Efrasiyab oğullarından oluşan Hakanlı ailesi çocukları için kullanıldığını belirterek bunun nasıl oluştuğunu anlatır. Ayrıca "Han" kelimesinin Türklerin başbuğları için kullanıldığını, bütün Türk hanlarının Efrasiyab soyundan gelenler olduğunu, Efrasiyab için "Hakan” kelimesinin kullanıldığını ve bunun uzun bir hikayesinin olduğunu ll yazar. Kaşgarlı Mahmud'un çağdaşı Yusuf Has Hâcib de Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a armağan olarak sunduğu Türk Siyasetnamesi diyebileceğimiz Kutadgu Bilig adlı eserinde dünya hükümdarları içinde en adaletli olanların Türk hükümdarları olduöunu ve onların içinde adı meşhur olanın Taciklerin (İranlıların) Efrasiyab dedikleri Alp Er Tonga olduöunu 12 kaydeder. 

Yukarıda görüldüğü gibi Kaşgarlı Mahmud bütün Türk halklarının hükümdarlarının Efrasiyab soyundan geldiğini, Efrasiyab şovundan olmayanlara "Hakan” veya "Han” denilemeyeceğini söyler. Üstelik başta Karahanlılar olmak üzerc Koçu(idikut) Uygur Devleti ve Selçukluların hükümdarlarının kendilerinin Efrasiyab soyundan olduğunu iddia ettikleri yerli ve yabancı birinci el kaynaklardaki bilgilerden de anlaşılıyor. 

Şimdi konuyla ilgili yerli ve yabancı kaynakların verdiği bilgilerin ışığında Karahanlılar, Koçu (İdikut) Uygur Devleti ve Selçukluların hükümdar ailesinin menşe ilişkilerini aydınlatmak suretiyle tarihteki efsanevi Turan padişahı Alp Er Tonga'nın kimi tarihçilerin iddia ettiği gibi belli bir Türk kabilesinin veya devletinin hükümdarı değil de biçok Türk halkının ortak kahramanlık simgesi haline dönüştüğünü açıklamaya çalışalım. 

 

 

S. Gömeç. "Tonya Tigin Kimliği Üzerine” Tarih ( Türk [Dünvası Tarih ve Kültür Dergisi) 

 8.59. 

Kaşgarlı Mahmud- Divanii Lûgaıi '1- Tiiı-k. C.l. Ankara, 1992. 8.396Yukarıdaki eser. s 

Yukarıdaki cscı-. c.ııı, 57 . 

- Yusuf Hâcib. Bilig / Methi. 99 s. . 

Tunga 1 

Bilindiği gibi Karahanlılar kendilerine, efsanevi Turan Padişahı 

Efrasiyab'a nispetle "Âl-i Efrasiyab” diye ad veriyorlardı. Halbuki Efrasiyab ismi Türkçe bir isim de&ildi. Barthold'a göre Karahanlıların bu ismi almasının sebebi, onların İran dâstanî tesiri altına girmiş olduklarından idi Y Oysa, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde yer alan Türkce şarkılardan 14 Efrâsiyab'ın, yukarıda belirtildiği gibi Türklerin meşhur kahramanı Alp Er Tonga olduğu anlaşılmaktadır. İranlılar'ın Efrasiyab hakkındaki rivayetleri bugünkü Doğu Türkistan'ın değişik yerlerine nispet ediliyordu. Kaşgarlı Mahmud'a göre ise, Efrasiyab'ın baş şehri Kaşgar şehri idi. Bugünkü Doğu Türkistan'daki Maralbaşı şehrinden ibaret olan eski Barçuk şehrinin kuruluşu da Efrasiyab'a nispet ediliyordu. Efrasiyab, İranlı Büht Nasr'ın oğlu Betzen'i bu şehre haps etmişti. 2 Yine Barthold'a göre,”Firdevsî ve onun öncüsü olan Samanîler devri ileri gelenlerinden Dakikî kendilerinin efsanevi Turânlılar hakkındaki hikâyelerine çağdaş Türklerin hayatındaki özellikleri katmışlardır ve bu pek 

tabiidir„ 3 

Kaşgarlı Mahmud'un, Efrasiyab ile ilgili olarak verdiği bilgilerin içinde şu bilgiler konuyu aydınlatmak açısından çok büyük önem taşımaktadır: "Barsgan, Efrasiyab'ın oğlunun adıdır. Barsgan şehrini bu inşa etmiştir. Bu şehir Mahmud'un babasının şehridir. Bazıları şöyle söylerler: Uygur Hakanının Barsgan adında bir at bakıcısı varmış. Havası güzel olduğu için atları burada yetiştirirmiş. Sonra Barsgan adı buraya ad olarak verilmiş.„ 4 Buradan Karahanlıların hükümdar ailesi ile Koçu'daki Uygur hükümdar ailesinin aynı kökten olduğu açıkça görülmektedir. Koçu (İdikut) Uygur Devleti devrinde yaşayan meşhur şair Ki-Ki Kursa İcku (Budist Uygur şairi) tarafından kaleme alınan ve 1334'te dikilmiş olan "Koçu (İdikut) Uygur Kağanlığı Töhpe Yazıtı”ndaki (Bu yazıt hâlen Çin'in Kan-su eyaletine baölı Wu-wei İli müzesinde saklanmaktadır) bil gilere göre, devletin kurucusu Bögü Kağan olup O da, Fars efsanelerindeki Efrasiyab'ın ta kendisi idi.] 8 Moğollar ve İlhanlılar döneminde yetişmiş olan ve önemli görevlerde bulunan Fars tarihçisi Cüveynî de eserinde Uygurlardan bahsederken onların Karakurum Dağından çıkan Orhun Nehri sahilinde yaşayan iki Uygur kavminin kalabalık olunca diğer kavimler gibi kendi aralarından bir yönetici seçerek onun arkasından ta Koçu(idikut) Uygur devletinin kurucusu Buku Han Ortaya çıkıncava kadar beşyüz yıl halkı idare ettiğini, halkın inancına göre Buku Han'ın Efrasiyab'ın ta kendisi olduğunu kaydeder Y) Bu bilgilerden Koçu (İdikut)'daki Budist Uygur 

 

hükümdarlarının tıpkı Karahanlıların hükümdarları gibi Efrasîyâb neslinden geldiği açıkça ortaya çıkmaktadır. 

İslâm coğrafyacılarından Mesudî ise M.S. VII. yüzyıl başındaki Kök Türk hükümdarını Efrasiyâb neslinden saymaktadır .2() Karahanlılarla Koçu (İdikut) Uygurlarının hükümdar ailelerinde ortak olarak gördüğümüz Efrasiyâb hakkındaki rivayetle ilgili olarak Japon Türkologlarından Abi Takio, Mesudî'nin; "Söylenenlere göre Karlukların büyükleri, kendilerinin bütün Türk kabilelerine hükümdarlık eden Kağanların neslinden geldiklerini iddia ediyorlarmış. Hükümdar çevresinden olan bu kağanların içinde Efrasiyîıb ile Batı Kök Türklerin hükümdar soyu olan C/ıânehler (F.Grenard burada geçen Châneh/er'in Batı Kök Türklerin hükümdar soyu olan Aşınalar olduğunu iddia etmektedir) bulunuyormuş” demekte olduğunu, O. Pritsak'ın da bu görüşlerden yola çıkarak İslâm coğrafyacılarının eserlerinde geçmekte olan, "Châneh,” "Chinga,” "Zinga, Singa” ve "China” kelimelerinin hepsinin "Böri” (Kurt) anlamını verdiğini, dolayısıyla Karluklar tarafından kurulan Karahanlı Devleti hükümdarlarının Efrasiyâb neslinden geldiğinde ısrar etmekte olduğunum ortaya koyduktan sonra şu kanaate varmaktadır: "Burada Mesudî'nin verdiği bilgilere bakıldığında O. Pritsak'ın iddiasının mümkün olabileceği anlaşılabilir. Ancak Karlukların Batı Göktürklerinden veyahut Türgişlerin elinden bu toprakların hakimiyetini aldıklarında (766) orada yaşayan halkların ataları hakkındaki rivayetlerine de sahip çıkmış olabileceği düşünülebilir. Karlukların ve bazı Türk kabilelerinin Tibetlilerle iş yaparak ba ö lı bulundukları Orhun'daki Uygur  isyan ettiğinde, o döneme ait yazıtlardan anlaşıldığı gibi, Uygur Kağanlığı tarafından hakimiyet altına alınarak tekrar Dokuz Oğuz sağlandığında, onların da (Dokuz Oğuzlar / Uygurlar) tıpkı Batı Göktürkleri veya Karluklar gibi, buradaki yerli Türk halklarının ataları ile ilgili rivayete yani Efrasiyâb rivayetine sahip çıkmaları gayet tabiîdir. Dolayısıyla Balasagunla 

Kaşgar'ı merkez yapan Karahanlıların hükümdar ailesi ile Beşbalık ve Koçu (Turfan)' yu merkez yapan Koçu (İdikut) Uygur Devletinin hükümdar ailesinin aynı şekilde menşeini Efrasiyâb'a baülaması mümkündür. Ancak, Karlukları Karahanlıların kurucusu olarak gösterip, onları Efrasiyâb nesliyle ilişkilendirmek, birçok bilim adamının kabul etmediği ve pek de bilimsel olmayan bir yaklaşımdır.  

Z.V. Togan. Alp Er Tonga'nın izlerini bilhas;sa milâddan önceki bin yılda aramak ile beraber onun destanının milâd sıralarında yaygın olmt:uqı ihtimâlini de vârid sayıyordu .23 Bunun sebebi, Alp Er Tonga hakkındaki rivayetlerde, Budizm tesirlerinin de bulunması keyfiyeti idi. Budizm'in Türkistan 'da ne zamandan itibaren yayıldığı tartışmalı bir konudur.Budizm'in Türkistan'da en geç M.O. 11-111. yüzyıllarda yani Büyük Hun Devleti döneminden itibaren 

Edebimi Tarihi, İstanbul. 198 1 . s. 47 Abi Takio. a.g.e. s. 296. 

- Yukarıdaki ljscr. Gösterilen yer. 

Z.V. Togan, Umumî Tiiı•k Tarihine Giriş, İstanbul. 198 1 s. 68 

Tun ga  

yayılmaya başladığı bilinmektedir.24 Kültür ve sanat târihi vesikaları, Budist kültürünün Türklere, hem Kuşan, hem Çin merkezlerinden geldiğine işâret etmektedirler. Mevzû ile âlâkalı zaviyeden bakılacak olursa, Tonga Ongunu ve unvânının, tedıîcen, Budizm tesirleri ile, Burkan Ongunu olan Arslan şekline girmesi, Buhara ilinde nispeten erken yer almıştır. Göktürk soyuna mensûb ilk Buhâra hükümdarı Türk Kağanı Kara Çor'un othı "İl-Arslan” unvanını taşıyordu. VI. yüzyılda Taspar Kağan'ın da Budizm'i benimseyerek Arslan unvanını taşıdığı ileri sürülmektedir.25 

Arslan veya kaplan postu giymiş şahısların tasvirini IX.-XIV. yüzyıllar arasında Türk Budizminin merkezi olan Koçu (İdikut) Uygur Devleti çevresinde de görüyoruz. Turfan 'da bulunan Koçu (İdikut) Uygur devleti dönemine ait Tonga veya Arslan postu giymiş tasvirlerden birinin portre mahiyetinde, ikincisinin alp veçheli olduğu görülmektedir. Ayrıca, 1913-1914 yıllarında Turfan'da bulunan Koçu (İdikut) Uygur Devleti dönemine ait Eski Uygurca Çayanı Hig Beg (Bu eser şimdi Berlin Müzesinde muhafaza edilmektedir) adlı eserde: "Tongalar Beyi gibi yay gerip, bütün düşmanları... (yendi) ... Bu kimseyi nasıl yenebilirsiniz? Ben, yağız yer yüzüne hâkim, çok cesûr, bilgili, Çaştanı İlig Beyim - cümlesine rastlanmaktadır. Buradan anlaşılacağı üzere "Tonga” kelimesi Koçu (İdikut) Uygur hükümdarları tarafından kahramanlık sıfatı olarak yaygın bir şekilde kullanılmıştır. İlk Müslüman Türk Kağanı sıfatını taşıyan Satuk Buğra Karahan'ın büyük oğlunun isminin de Tonga İlig27 (Musa) olduğuna ve buna benzer bir çok örneğe bakıldıöında soydaş olan iki devletin hükümdarlarının aynı menşeden olduğu şüphe götürmez. Islâm kaynakları Karahanlıların. Koçu (İdikut) Uygur Devletinin ve Selçuklu Hânedanlarının Efrasiyab'a mensup olduklarını ifade ederlerken bu rnünasebetle, onu tarihi ve millî ananeye uygun olarak, Oğuzhan ile birleştirmişlerdir .28 Türklerin Efrasiyâb'a Alp Er Tonga dedikleri rivâyeti bazı İslâm kaynaklarına "Tunga Alp” şekli ile geçmiştir. Orhun Kitabelerinde de Tunga Tekin adında birine mâtem yapıldığından yukarıda bahsedilmişti. 

Ebu'l-Gâzi Bahadır Han, XVII.yüzyılda yazdığı Şecere-i Terâkime adlı eserinde Selçukluların padişahlıth ele geçirmelerini anlatırken onların tavrını şöyle belirtir: "Selçuklular Türkmen olup, kardeşiz deyip, ile ve halka faydası dokunmadı.Padişah olunca, Türkmen'in Kınık uruğundanız, dediler ve padişah olduktan sonra Efrasiyab'ın bir oğlu Keyhüsrev•den kaçıp, Türkmen 'in Kınık uruğunun içine varıp onda büyüyüp kalmıştır. Onlar biz onun oğulları ve Efrasiyab'ın neslinden oluyoruz deyip,atalarını sayıp, 35 göbekte Efrasiyab'a 

Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün. Şamanizm, Ankara. 1995 s. 2 

Emel Esin. "Tonga Alp-Er” Atatürk Universitesi Edebivaı Fakiilıesi Araştırma Dergisi (Erzurum) 1985. S. 13, s. 146. 

Abdülkevum Hoca. Dursun Eyüp. İsrafil Yusuf, Eski Uygur Yzı:nza Yadigarlzklarmclaıı Seçmeler (Uygur Türkçe) Urumçİ. 1984 s. 213-222. 

R Genç. Karahanliların Devlet Teşkilatı, İstanbul. 1981 s.40 

Osman Turan. Türk Cihân Hâkimiveıi Mefkûresi Tarihi. İstanbul. 1995. 1 

eriştirdiler.29 Ebu'l-Gazi Bahadır Han'ın eserindeki bu bilgiden de Kaşgarlı Mahmud'un işaret ettiği gibi bütün Türk boylarında hükümdarlığın meşrutiyeti için Efrasiyab soyundan olması gerektiği inancının hakim olduğu açıkça görülüyor. 

Bütün bu bilgiler, Iran kaynaklarındaki efsanevi Turan kahramanı Efrasiyab'ın, Türk halkları arasında tarihin eski dönemlerinden günümüze kadar yaşatılmakta olan Alp Er Tonga olduğu, onun zamanla belli bir Türk boyunun değil, aksine birçok Türk boylarının ortak kahramanlık simgesi haline dönüştüğünü gösteriyor. Bununla ilgili olarak Osman Turan şu neticeyi çıkarmaktadır: "Türk milletinin tarihi Uzak-Şark'tan Tuna boylarına ve Akdeniz kıyılarına kadar uzanıyor. Bu büyük milletin zengin mazisi tarih ve destanlardaki hatıraları ile yaşıyordu. Bu tarih, Islâm, Hristiyan ve Yahudî rivayetlerine g öre, Nûh'un torunu olan cihan fatihi Oöuz Ka ö an destanı ile süslenmişti. Esasen, Iran milli destanı Şehnâme de Türklere geniş bir yer vermiş, efsânevi Türk kahrarnanı Efrasiyab Ceyhun nehrini geçerek Iran' ı istilâ etmiş ve bu ülkede uzun yıllar hüküm sürmüştür. Bu sebepledir ki, Türkistan'da olduğu gibi Iran 'da ve Azerbaycan'da da bazı şehir ve kalelerin kuruluşu ona isnad olunmuştur. Bu münasebetle Ortaçağ İslârn müellifleri Oğuz Kağan ile Afrasiyâb'ı birleştirmişlerdir. Nitekim Türk, Iran ve Arap kaynakları Karahanlılar, Koçu (İdikut) Uygur Devleti ve hatta Selçuklular Devletinin hükümdarlarının Efrasiyab soyundan geldiklerine inandıklarını yazmışlardır.” 

Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i 'Terâkime, ( Türklerin Sov Kütüğü) Hazr: Muharrem 1-31"2in . s.8 1 . Ayrıca bk: Sözkonusu eserin. Abdusattar Nasıı-i tarafından yavına hazırlanan Uygurca Nüshası.  s-29-32. 

Osman Turan. Selçuk/ıı/ar ve Islâınive.l, İstanbul. 1999. s. 1 91 .